است - درست است كه شكافها را پيوسته تعمير كرده‌اند اما همان مصالح را به كار برده‌اند . خندق دژ بسيار كم‌عمق است درحالىكه عريض و عميق كردن آن با مخارجى اندك كاملا مقدور است و آب دريا كه از دو سو بدان وارد مىشود مىتواند به قدر كافى آن را لبالب نگاهدارد . اينست وضع تقريبى دژ هرمز كه به زحمت مىتوان آن را در رديف بد ساخت‌ترين و ضعيف‌ترين دژهاى اروپا به حساب آورد . با اين‌حال پرتغاليها چنان از آن سخن مىگويند كه گوئى دژى تسخير ناشدنى است . بسيارى ملاحظات ما را از برشمردن ديگر نقائص آن باز مىدارد اما نكتهء قابل تذكر آن‌كه هدف ما در اين سفرنامه صرفا خرده‌گيرى از اعمال ديگران نيست اما مايل هم نيستيم قلم را تا حدى از بيان حقيقت بازداريم كه خود مورد انتقاد واقع شويم . شهر هرمز از منتهى اليه ميدان يا دشتى كه در جلو دژ است آغاز مىگردد . در آغاز چند خانهء بسيار خوش ساخت كه به چند بازرگان بسيار ثروتمند پرتغالى تعلق دارد جلب‌نظر مىكند . كليسا - نوانخانه و معتبرترين مسجد مسلمانان - كه با آنكه قسمتى از آن خراب شده است بخش بسيار زيباى آن هنوز برجا و بيانگر شكوه سابق آن است - در اين قسمت از شهر قرار دارند . از اين مسجد هنوز مناره يا قرناسى « 53 » بسيار بلند برپاست كه بسبب كمال زيبائى نخستين چيزى است كه جلب‌نظر مىكند و بىشك از همهء ساختمانهاى ديگر شهر شكوهمندتر است . چند سالى بيش نيست كه بر اثر زيانكارى و هوسبازى چند تن از وزيران ، مسجد كنار دژ را خراب كرده‌اند . اين مردان سياست مطلقا تشخيص نداده‌اند كه بر اثر اين عمل نه تنها اهالى محل بلكه همهء سكنهء ساحل دريا و حتى ايرانيان را مورد توهين قرار داده‌اند تا آنجا كه آنان نيز بر اثر تأثرى كه از اين كار و نظاير آن دارند هربچندگاه نه تنها شهر هرمز را مورد حمله قرار مىدهند بلكه همهء آنچه را پيش از اين

--> ( 53 ) alcoran